nieuwsbericht | 16 juni 2026

Bijzondere aanwinst voor Museum De Lakenhal: 17de-eeuwse tronie van Bartholomeus Maton 

Leerling van beroemde Leidse fijnschilder Gerrit Dou 

Museum De Lakenhal kan het 17de-eeuwse schilderij Vaandeldrager (ca. 1675) van de Leidse fijnschilder Bartholomeus Maton toevoegen aan de collectie. Op het schilderij is een zwarte vaandeldrager te zien – opvallend in een tijd waarin zwarte mensen zelden een hoofdrol kregen in de kunst. De bijzondere aankoop is gedaan door de Vereniging van Belangstellenden in Museum De Lakenhal (VBL) dankzij een schenking van Carla van Steijn (1925-2018). Het schilderij krijgt een vaste plek in het museum en is vanaf 23 juni te zien.

Tronie van vaandeldrager Het schilderij toont een man die tevoorschijn komt uit een ovalen venster. In zijn kleding zijn zowel oosterse als westerse invloeden te zien: hij draagt een rode jas, een tulband versierd met parels en robijnen en een groen vaandel. Dat laatste attribuut suggereert dat het gaat om een vaandeldrager. Een vaandeldrager had een prominente functie binnen de schutterij: hij ging als eerste de troepen vooruit. De functie werd daarom verplicht ingevuld door ongetrouwde jongemannen. Dit schilderij is waarschijnlijk geen portret van een bestaande vaandeldrager, maar een zogenaamde tronie: een fantasierijke voorstelling van een model in een bepaalde rol.

Aankoop door vriendenvereniging Museum De Lakenhal

Vaandeldrager is aangekocht door de Vereniging van Belangstellenden in Museum De Lakenhal (VBL) dankzij een schenking van Carla van Steijn (1925-2018). Het schilderij krijgt een vaste plek in het museum en is vanaf 23 juni te zien. Tanja Elstgeest, directeur van Museum De Lakenhal: ‘Ik ben ontzettend trots dat we dankzij de vriendenvereniging VBL de collectie Leidse fijnschilders opnieuw kunnen verrijken en verbreden met dit bijzondere schilderij.’ Conservator Janneke van Asperen sluit daarop aan: ‘De relatief onbekende Bartholomeus Maton bewijst zich hier als een verrassend originele schilder. Hij laat zijn aandachtig geschilderde vaandeldrager vanuit een venster op ons afkomen, waardoor een contact ontstaat dat dwars door de tijd heen breekt.’

Maton en de Leidse fijnschilders

Bartholomeus Maton werd in Leiden geboren in een familie met Zuid-Nederlandse en Duitse wortels. Hij werkte afwisselend in Leiden en Stockholm, waar hij naast zijn schilderpraktijk ook actief was als wijnhandelaar. De Vaandeldrager is een topstuk binnen het bekende oeuvre van Maton. De opzet en verfijnde techniek verraden de invloed van Matons leermeester Gerrit Dou. Dou was de belangrijkste leerling van Rembrandt in Leiden en grondlegger van de Leidse fijnschilders. Hij leidde een groot aantal getalenteerde schilders op waaronder Frans van Mieris en Godfried Schalcken. Het kleine formaat van de Vaandeldrager is typerend voor de Leidse fijnschilders, net als de uiterst zorgvuldige weergave van stoffen en andere materialen.

Zwart model

Maton schilderde geen stereotype, maar een individu. Wie het model was, en of hij geboren werd in Afrika, Amerika of Europa, is onbekend. Zijn gezicht komt nogmaals voor op een ander schilderij van Maton. Mogelijk was het dus een bekende van de schilder. Dat is bijzonder: hoewel eerder in de eeuw juist ruimte was voor volwaardige verbeeldingen van bijvoorbeeld zwarte buren of stadgenoten, veranderde dit rond 1660. Vanaf dat moment werden zwarte mensen in de kunst steeds meer afgebeeld in een dienende rol, in de schaduw of op de achtergrond. Maton schilderde dit werk rond 1675. In navolging van eerdere voorbeelden koos hij ervoor zijn model af te beelden als een man in extravagante en kostbare kleding die ons zelfbewust aankijkt.

College op Zondag op 5 juli in teken van Maton

Op 5 juli staat College op Zondag in het teken van deze bijzondere aanwinst. Conservator Janneke van Asperen vertelt hoe zij dit schilderij en het belang ervan voor Museum De Lakenhal op het spoor kwam. Ook wordt in breder perspectief gekeken naar de koloniale geschiedenis van Leiden. Aan de hand van archief- en collectiestukken geeft junior conservator Sjoerd Ramackers inzicht in hoe de koloniale banden hecht verweven waren met de gehele Leidse samenleving. Tickets zijn beschikbaar via de website van het museum.